Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Milczenie owiec
Autor: Thomas Harris
Tytuł oryginalny: The Silence of the Lambs
Język oryginalny: angielski
Tłumacz: Andrzej Szulc
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: thriller/sensacja/kryminał
Cykl: Hannibal Lecter (tom: 3)

Wydane: Wydawnictwo Amber, Poznań rok 1990
Nagranie: Zakład Wydawnictw i Nagrań Polskiego Związku Niewidomych, Warszawa rok 1992
Czyta: Leszek Teleszyński
Czas trwania: ~12 godz. 46 min.

Opis książki:
Seria bestialskich morderstw młodych kobiet. Śledztwo prowadzi początkująca agentka FBI Clarice Starling. Sama nie jest w stanie schwytać zabójcy. Musi uciec się do pomocy przebywającego w szpitalu dla psychicznie chorych przestępców zbrodniarza o wybitnej inteligencji, przerażającego doktora Hannibala Lectera...

Thomas Harris, najwybitniejszy autor thrillerów psychologicznych, tworzy powieści uznane za klasykę i wzorce gatunku. Nikt przedtem ani potem z taką wnikliwością nie ukazał psychiki mordercy i studium zła, nie odbierając najbardziej odczłowieczonemu zbrodniarzowi cech ludzkich.

Zadebiutował thrillerem "Czarna niedziela", zekranizowanym przez Johna Frankenheimera. Hannibal Lecter pojawił się po raz pierwszy w powieści "Czerwony Smok", sfilmowanej w 1986 roku, po raz kolejny przeniesionej na ekran w 2002 roku z Anthonym Hopkinsem. Stał się słynny dzięki bestsellerowi "Milczenie owiec" i kreacjom aktorskim Anthony'ego Hopkinsa i Jodie Foster w filmie nagrodzonym pięcioma Oscarami. Ponurą sławę najbardziej przerażającego we współczesnej literaturze seryjnego mordercy ugruntowały sfilmowane powieści "Hannibal" i "Hannibal po drugiej stronie maski".

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Autor: Ken Kesey
Tytuł: Lot nad kukułczym gniazdem
Tytuł oryginalny: One Flew Over the Cuckoo's Nest
Język oryginalny: angielski
Tłumacz: Mirkowicz Tomasz
Kategoria: Literatura piękna
Gatunek: literatura współczesna zagraniczna
Forma: powieść
Rok pierwszego wydania: 1962
Rok pierwszego wydania polskiego: 1981
Czas trwania: 5 godz. 43 min. 10 s.

Opis:
"Lot nad kukułczym gniazdem" to jedna z najgłośniejszych i najszerzej w świecie znanych powieści amerykańskich drugiej połowy XX wieku. Ukazuje brutalne dławienie indywidualności na przykładzie zamkniętego zakładu psychiatrycznego, w którym pacjentów odziera się z resztek wolności i godności osobistej. Powieść stanowi wnikliwą analizę psychologiczną szaleństwa zbiorowości.

Książka Keseya wstrząsnęła opinią amerykańską, a przybyły w tym czasie do USA, zrewoltowany przeciw władzy komunistycznej czeski reżyser Milosz Forman nakręcił na jej podstawie film ze słynną kreacją Jacka Nicholsona. Film ten przydał sławy powieści (podobnie jak jej adaptacja teatralna), uwypuklając metaforyczną, antytotalitarną wymowę. W krajach ówczesnego bloku sowieckiego przyjęto go szczególnie żywo, jako czytelną aluzję do sowieckich "psychuszek", w których osadzano i prześladowano opozycjonistów.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Święty i diabeł
Autor: Wilhelm Huenermann
Tytuł oryginalny: Der Heilige und sein Dämon: Das Leben des armen Pfarrers von Ars
Język oryginalny: niemiecki
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: biografia/autobiografia/pamiętnik
Forma: powieść
Rok pierwszego wydania: 1952
Rok pierwszego wydania polskiego: 1982

Wydanie: Wydawnictwo Ojców Karmelitów Bosych, rok 1982
Tłumaczenie: Efrem Bielecki (z piątego wydania francuskiego)
Nagranie: Zakład Wydawnictw i Nagrań Polskiego Związku Niewidomych, Warszawa rok 1987
Czyta: Mirosław Utta
Czas trwania: ~9 godz. 25 min.

Opis książki:
Jest to piękna i żywo napisana biografia św. Jana Vianneya (1786–1859), słynnego Proboszcza z Ars, który przez ponad czterdzieści lat toczył walkę z szatanem o dusze swoich parafian. Opowieść zaczyna się wraz z chrztem proboszcza w 1786 r., prowadzi poprzez niezwykłe koleje losów życia tego świętego, aż do jego śmierci w 1859 r.

Ten nietuzinkowy życiorys dla wielu pokoleń był niepodważalnym przykładem, że książka katolicka może być pasjonująca i entuzjastycznie odbierana zarówno przez młodzież, jak i dorosłych.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Sigurd syn wikinga
Autor: Torill Thorstad Hauger
Tytuł oryginalny: Sigurd drakedreperen
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: przygodowa
Forma: powieść
Czyta: Ryszard Nadrowski
Czas trwania: ~6 godz. 27 min.

Opis książki:
Torill Thorstad Hauger, pisarka norweska, jest autorką wielu książek o tematyce historycznej, przeznaczonych dla młodzieży.

Jest to opowieść o dwojgu irlandzkich dzieciach, które dostały się do wikińskiej niewoli, o ich życiu, cierpieniach, tęsknocie za ojczyzną i ucieczce. Tir i Reim są ofiaramiarystokratycznej klasy wojowników. To III część trylogii (I - Porwani przez wikingów, II - Ucieczka z wikińskiej niewoli) opowiada o Sigurdzie, synu potężnego jarla - wikinga.

Rodzaj: audiobook [wersja polskojęzyczna]
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: science fiction
Forma: powieść
Tytuł: Linia Czasu
Tytuł oryginalny: Timeline
Język oryginalny: angielski
Autor: Michael Crichton
Czyta: Leszek Teleszyński
Czas trwania: 15 godz. 24 min.

Opis:
Właściciel wielkiej firmy komputerowej realizuje odwieczne marzenie ludzkości – konstruuje prototyp maszyny czasu. Zamierza wzbogacić się na czymś, czego jeszcze nie było – na turystycznych podróżach w przeszłość. W południowej Francji tworzy średniowieczny park rozrywki. Główną atrakcją ma być wizyta w wieku XIV. Ale czy linię czasu można przekraczać bezkarnie?

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Myśli o dawnej Polsce
Autor: Paweł Jasienica
Język oryginalny: polski
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: publicystyka literacka i eseje
Czyta: Andrzej Starościński
Czas trwania: ~9 godz. 38 min.

Opis książki:
Na marginesie swoich zainteresowań historycznych i archeologicznych, które najpełniejszy wyraz znalazły w "Polsce Piastów" i "Polsce Jagiellonów", ogłosił Jasienica "Myśli o dawnej Polsce" - rozważania na temat politycznych konsekwencji najważniejszych wydarzeń epoki piastowskiej, okresu kształtowania się organizmu narodowego i państwowego, a także czasów unijnych układów z Litwą.

Książkę czyta się "jednym tchem", pisarstwo Jasienicy wciąż fascynuje świeżością sądów, pasją polemiczną, swobodą w konstruowaniu rozległych hipotez, niepowtarzalną stylistyką.

Próba odczytania charakteru i polityki państwa polskiego w pierwszych stuleciach istnienia.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: science fiction
Forma: powieść
Tytuł: Kontakt
Rok wydania: 1982
Rok nagrania: 1986
Autor: Gabriela Górska
Czyta: Hanna Kamińska
Czas trwania: 5 godz. 48 min.

Opis:
Akcja powieści dotyczy wyprawy kosmicznej na odległą planetę BX-16, skąd dotarły na Ziemię nieczytelne sygnały świadczące o próbie nawiązania kontaktu. Załoga "Redbirda": kapitan Carey i major Thornton startują w pierwszej połowie XXIII wieku, aby dotrzeć do celu po czternastu latach do tajemniczej planety. Fabularna otoczka, bardzo staranna i przekonująca, spowija psychologiczny dramat głównego bohatera. Perry Carey - samotny pilot lotów pozasystemowych - próbuje rozszyfrować naturę swojego towarzysza, stara się przełamać własne uprzedzenia i nawiązać z nim prawdziwie ludzki kontakt.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Porwani przez wikingów
Autor: Torill Thorstad Hauger
Tytuł oryginalny: Rovet av vikinger
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: przygodowa
Forma: powieść
Czyta: Ryszard Nadrowski
Czas trwania: ~11 godz. 10 min.

Opis książki:
Torill Thorstad Hauger, pisarka norweska, jest autorką wielu książek o tematyce historycznej, przeznaczonych dla młodzieży.

Przed tysiącem lat flotylle statków wikingów trzymały w postrachu mieszkańców wybrzeży Europy. Jednym z krajów najbardziej dotkniętych atakami norweskich rozbójników była Irlandia. Gromadzone od stuleci przez irlandzkie klasztory skarby, najczęściej w złocie i srebrze, stanowiły dla przybyszy z północy nieodpartą pokusę. Oprócz skarbów cennym łupem byli także wywożeni do Skandynawii niewolnicy. Książka Porwani przez wikingów opowiada o burzliwych przygodach rodzeństwa Patrica i Sunnivy, począwszy od dnia, w którym próbowali uciec wojownikom Jarla Hakona. Pozycja ta jest pierwszą, całkowicie niezależną częścią cyklu, na który składają się również Ucieczka z wikińskiej niewoli i Sigurd, syn wikinga.

Rodzaj: audiobook [wersja polskojęzyczna]
Kategoria: Literatura piękna
Gatunek: klasyka obca
Forma: powieść
Tytuł: Biała gwardia
Tytuł oryginalny: Belaâ gvardiâ
Język oryginalny: rosyjski
Autor: Michaił Bułhakow
Wydawnictwo: Państwowy Instytut Wydawniczy
Tłumaczenie: Irena Lewandowska, Witold Dąbrowski
Rok pierwszego wydania: 1924
Rok wydania: 1976
Rok nagrania: 1976
Czyta: Roman Bartosiewicz
Czas trwania: 11:34:53

Opis:
Michaił Bułhakow nigdy nie zobaczył swojej książki wydrukowanej w ZSRR. W 1925 roku dwie części "Białej gwardii" ukazały się w czasopiśmie „Rosija”, które następnie zostało zamknięte, a jego redaktor naczelny wysłany za granicę i o wydaniu powieści nie mogło być mowy. Najpewniej dlatego, że Bułhakow pisał o ludziach prawych, szlachetnych, dla których coś znaczyły takie pojęcia, jak honor, przyzwoitość i wierność. To była jego rodzina, jego przyjaciele i na początku lat 20. wiedział już, co czeka i tych, którzy zostali w kraju, i tych, którym udało się uciec za granicę.

Na motywach „Białej gwardii” napisał sztukę „Dni Turbinów”. W ZSRR wolno było ją grać tylko w Moskwie i tylko w jednym teatrze. Ukazało się kilkaset recenzji, z czego tylko trzy pozytywne, pozostałe mniej więcej takiej treści: „nic nie mówię przeciwko autorowi sztuki Bułhakowowi, który czym był, tym pozostanie: nowoburżuazyjnym pomiotem, bryzgającym zatrutą, ale bezsilną śliną na klasę robotniczą i jej komunistyczne ideały”.

Jedna z najświetniejszych książek genialnego pisarza ukazała się w ZSRR po raz pierwszy w 1966 roku, 26 lat po Jego śmierci.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Szrapnel
Autor: William Wharton
Tytuł oryginalny: Shrapnel
Język oryginalny: angielski
Tłumacz: Fordoński Krzysztof
Kategoria: Literatura piękna
Gatunek: literatura współczesna zagraniczna
Forma: zbiór opowiadań/nowel
Rok wydania: 1996
Czyta: Roch Siemianowski
Czas trwania: 5 godz. 40 min. 36 s.

Opis książki:
Szrapnel to osobista relacja z wojny widzianej oczami osiemnastoletniego żołnierza. Druga wojna światowa jest dla Williama Whartona pasmem udręk, w którym nie ma miejsca na bohaterstwo. Szrapnel to swego rodzaju spowiedź autora, zbiór opowieści, którymi nigdy nie dzielił się nawet z najbliższymi. Opowieści śmiesznych, choć tragicznych, zmuszających jednak do zastanowienia się absurdalnością tej katastrofy.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Autor: Wiktor Hugo
Język oryginalny: francuski
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: literatura dziecięca/młodzieżowa
Forma: opowiadanie/nowela

Wydanie: Nasza Księgarnia, Warszawa rok 1984
Nagranie: Zakład Wydawnictw i Nagrań Polskiego Związku Niewidomych, Warszawa rok 1985
Czyta: Wojciech Adamczyk
Czas trwania: ~2 godz. 55 min.

Opis książki:
Bohaterem jest paryski gavroche, sierota, chłopiec sprytny i zaradny, dobry i pogodny. Zginął bohaterską śmiercią podczas rewolucji, w Paryżu, w 1830 roku.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Dwie drogi: O powstaniu styczniowym
Autor: Paweł Jasienica
Język oryginalny: polski
Kategoria: literatura popularnonaukowa
Gatunek: historia
Rok pierwszego wydania: 1960

Wydanie: Nakładem Państwowego Instytutu Wydawniczego, Warszawa rok 1960
Nagranie: studio książki mówionej, Zakładu Wydawnictw i Nagrań Polskiego Związku Niewidomych, Warszawa rok 1989
Czyta: Kawery Jasieński
Czas trwania: ~13 godz. 23 min.

Opis książki:
Wciągająca i barwna monografia Pawła Jasienicy poświęcona powstaniu styczniowemu.

Kreśląc szerokie tło stosunków społeczno-politycznych i międzynarodowych, Paweł Jasienica analizuje przyczyny wybuchu i przebieg pierwszych miesięcy insurekcji. Okres przedpowstaniowy to tajne organizacje spiskowe, manifestacje patriotyczne krwawo tłumione przez władze carskie, okres żałoby narodowej, prowokacje policyjne, a także próby reform postulowanych przez Aleksandra Wielopolskiego i Andrzeja Zamoyskiego.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Kategoria: Literatura piękna
Gatunek: science fiction
Forma: powieść
Tytuł: Modyfikowany węgiel
Tytuł oryginalny: Altered Carbon
Język oryginalny: angielski
Autor: Richard Morgan
Rok wydania: 2003
Rok Nagrania: 2004
Tłumaczenie: Marek Pawelec
Czyta: Roch Siemianowski
Czas trwania: 18 godz. 57 min.

Opis:
W dwudziestym szóstym wieku ludzkość rozprzestrzeniła się po galaktyce, zabierając ze sobą w zimny kosmos podziały rasowe i religijne. Pomimo napięć i wybuchających tu i ówdzie krwawych wojen, Protektorat NZ trzyma nowe światy żelazną ręką, wykorzystując do tego elitarne oddziały uderzeniowe: Korpus Emisariuszy. To, czego nie mogła zagwarantować religia, zapewniła technika. Teraz, gdy świadomość można zapisać w stosie korowym i w prosty sposób przenieść do nowego ciała, śmierć stała się zaledwie drobną niedogodnością. O ile tylko stać cię na nowe ciało... Były Emisariusz NZ, Takeshi Kovacs, zna smak umierania, to ryzyko zawodowe. Lecz ostatnia śmierć była szczególnie brutalna. Przetransferowany strunowo na odległość wielu lat świetlnych, upowłokowiony w nowym ciele w San Francisco na Starej Ziemi i rzucony w środek spisku bezwzględnego nawet jak na standardy społeczeństwa, które zapomniało o wartości ludzkiego życia, szybko uświadamia sobie, że pocisk, który wybił dziurę w jego piersi na Świecie Harlana, to dopiero początek problemów.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Katedra Marii Panny w Paryżu
Autor: Wiktor Hugo
Tytuł oryginalny: Notre-Dame de Paris
Język oryginalny: francuski
Tłumacz: Hanna Szumańska-Gross
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: klasyka obca
Forma: powieść

Wydanie: Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa rok 1973
Nagranie: Zakład Wydawnictw i Nagrań Polskiego Związku Niewidomych, Warszawa rok 1985
Czyta: Henryk Machalica
Czas trwania: ~20 godz. 57 min.

Opis książki:
Katedra Najświętszej Marii Panny w Paryżu (fr. Notre-Dame de Paris) - powieść Wiktora Hugo znana w Polsce również pod tytułem Dzwonnik z Notre-Dame, osadzona w czasach późnego średniowiecza. Według słów samego autora, jest to "obraz piętnastowiecznego Paryża i całego piętnastego wieku przez pryzmat tego miasta". Osią powieści jest wątek miłosny archidiakona Klaudiusza Frollo do pięknej Cyganki Esmeraldy.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Moby Dick czyli Biały Wieloryb
Autor: Herman Melville
Tytuł oryginalny: Moby Dick or the White Whale
Język oryginalny: angielski
Tłumacz: Bronisław Zieliński
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: klasyka obca
Forma: powieść
Rok pierwszego wydania: 1851
Czyta: Zbigniew Moskal
Czas trwania: ~1 dzień 2 godz. 12 min.

Opis książki:
Moby Dick to najbardziej znana powieść Melvilla uznawana za jedno z arcydzieł literatury światowej. Jej bohaterem jest Izmael, który zaciąga się wraz ze swym przyjacielem, synem polinezyjskiego wodza, na wielorybniczy statek. Kapitan statku pragnie zemsty na tytułowym Moby Dicku - białym wielorybie - w walce z którym stracił kiedyś nogę. Opowieść o szaleńczym pościgu za owym owianym legendą kaszalotem staje się okzją do odmalowania wielorybniczego rzemiosła. Melville stworzył w swojej powieści niezrównany wizerunek heroicznej epoki wielorybnictwa, kiedy było ono jeszcze równą walką człowieka z morskim olbrzymem.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Bank strachu
Autor: David Ignatius
Tytuł oryginalny: The bank of fear
Język oryginalny: angielski
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: thriller/sensacja/kryminał
Forma: powieść

Wydane: Wydawnictwo Amber, Warszawa rok 1999
Nagranie: Zakład Wydawnictw i Nagrań Polskiego Związku Niewidomych w Warszawie
Tłumaczyła: Agnieszka Jacewicz
Czyta: Mirosław Utta
Czas trwania: ~13 godz. 27 min.

Opis książki:
Młoda Irakijka Lina Alwan pracuje w londyńskiej firmie Coyote Investment. Jako administrator systemu komputerowego ma dostęp do wszystkich plików, oprócz prywatnych dokumentów właściciela przedsiębiorstwa. Z nich właśnie dowiaduje się przypadkowo, że firma tylko z pozoru jest spółką inwestycyjną; w rzeczywistości pełni rolę prywatnego banku prezydenta Iraku. Lina postanawia zdobyć te pieniądze, by zasiliły konto Irackiej Fundacji Wolności. Nie podejrzewa, że rozpoczyna śmiertelnie niebezpieczną grę nie tylko z irackimi służbami specjalnymi, ale i z CIA...

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Kolor Magii
Autor: Terry Pratchett
Tytuł oryginalny: The Colour Of Magic
Język oryginalny: angielski
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: fantasy
Forma: powieść
Rok pierwszego wydania: 1983
Rok pierwszego wydania polskiego: 1994
Seria: Świat Dysku (tom: 1)

Rok wydania: 2002
Tłumacz: Piotr W. Cholewa
Czyta: Krzysztof Kołbasiuk
Czas trwania: ~8 godz. 50 min.

Opis książki:
Pierwsza część słynnego wieloksięgu rozgrywającego się na płaskiej Ziemi.

W odległym, trochę już zużytym układzie współrzędnych, na płaszczyźnie astralnej, która nigdy nie była szczególnie płaska, skłębiona mgiełka gwiazd rozstępuje się z wolna... Spójrzcie...

"Śmieszna, mądra i cudownie zadowalająca, jak wszystkie książki Pratchetta".

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Solaris
Autor: Stanisław Lem
Język oryginalny: polski
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: science fiction
Forma: powieść
Rok pierwszego wydania: 1961

Wydanie: Wydawnictwo Literackie, Wydanie II, Kraków rok 1968
Nagranie: studio nagrań książki mówionej Polskiego Związku Niewidomych w Warszawie
Czyta: Adam Sikora
Czas trwania: ~6 godz. 27 min.

Opis książki:
Solaris to najsłynniejsze dzieło Stanisław Lema, należy do kanonu klasyki literatury science fiction obok dzieł Wellsa, Dicka. Lemowi w tej powieści udało się stworzyć model literatury tego gatunku, w którym kontakt z Nieludzkim wtopiony jest organicznie w treść fabuły. Myślący ocean jest parabolą wszystkich niepoznawalnych aspektów życia człowieka, wiecznym wyzwaniem dla umysłu ludzkiego, który i tak nigdy nie rozpozna struktury oceanicznej Inności. Amerykański badacz Istvan Csicsery-Ronay, napisał: "Solaris" otwiera kilka równoległych, a nawet sprzecznych interpretacji. Można ja czytać jako Swiftiańską satyrę, tragiczny romans, egzystencjalną parabolę Kafki, metafikcyjną parabolę hermeneutyki, ironiczna powieść rycerską Cervantesa i Kantowską medytację nad natura ludzkiej świadomości". Uroki intelektualnej lektury wspiera tu pełna niespodzianek, porywająca akcja.

Rodzaj: audiobook (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Mamma Lucia
Autor: Mario Puzo
Język oryginalny: angielski
Kategoria: literatura piękna
Gatunek: literatura współczesna zagraniczna
Forma: powieść
Czyta: Leszek Teleszyński
Czas trwania: ~10 godz. 19 min.

Opis książki:
Historia rodziny Angelizzich-Corbo, ale przede wszystkim niezłomnej
i dumnej Włoszki, Lucii Santy, która poszukuje swojego miejsca w rządzącej
się prawem silniejszego bezwzględnej miejskiej dżungli. Najbardziej osobista
powieść Maria Puzo, zawierająca wiele wątków biograficznych. Przejmujący,
momentami komiczny, momentami brutalny portret rodzinnego życia.

Książka sfilmowana z Sofią Loren w roli głównej.

Rodzaj: audioksiążka (wersja polskojęzyczna)
Tytuł: Poczet królów i książąt polskich
Autor: pod redakcją Andrzeja Garlickiego
Język oryginalny: polski

Wydanie: wydawnictwo Czytelnik, Warszawa rok 1978
Rok nagrania: 1983
Czyta: Mirosław Utta
Czas trwania: ~23 godz. 40 min.

Opis:
Zbiór esejów dotyczący królów i książąt polskich.Teksty składające się na tą książkę publikowane były w tygodniku "Kultura",który ukazywał się do grudnia 1981 r. Przez blisko dwa lata sylwetki królów i książąt polskich towarzyszyły czytelnikom "Kultury" wywołując zainteresowanie. Wybór postaci zgodny jest w zasadzie z "Poczetem królów i książąt polskich " Jana Matejki. Matejkowski poczet rozszerzony został o tych książąt, których dokonania w jakiś sposób charakterystyczne były dla epoki.